ISLAMIKA

PODGORICA SA OKOLINOM – KRATAK PRIKAZ POVIJESNOG -ČETRISTOGODIŠNJEG - ISLAMSKOG PERIODA VLADAVINE

(1474 – 1878)[1]

Podgorica je grad koji leži na obalama šest rijeka: Morače, Ribnice, Zete, Sitnice, Mareža i Cijevne, na nadmorskoj

visini od 45. metara, a svega 56.km. od mora.

Na osnovu podataka o rimskim putevima izvjesno je da je na mjestu današnjeg grada, kod ušća Ribnice u Moraču, postojala karavanska stanica Alata (Halata), potom i ilirsko-rimski grad Birziminium, ali se isto tako zna da je ovaj prostor bio nastanjen još u mlađem kamenom dobu.

U ilirsko vrijeme su, na području zetsko-bjelopavlićke kotline, živjela ilirska plemena Labeati i Dokleati. Labeati su naseljavali područje od Skadra do današnje Podgorice, a njihovo glavno utvrđenje je bilo Meteon (današnji Medun). Dokleati su živjeli zapadno od današnje Podgorice, niz dolinu Zete pa sve do današnjeg Nikšića. Glavno mjesto im je bila Duklja, grad koji prvi put pominje Ptolomej u 2. vijeku prije nove ere, i koji se nalazio oko tri kilometra sjeverozapadno od današnjeg centra Podgorice, na mjestu gdje se Zeta uliva u Moraču. To je za ono doba bilo veliko mesto, sa 8 do 10 hiljada stanovnika, na prostoru koji je imao jedva nešto više od desetak kilometara u prečniku, ali u kojem je postojala kompletna komunalna infrastruktura. Dokleati su se znatno brže razvijeli nego li Labeati, pa je Duklja u vrijeme Rimljana postala centar provincije Prevalis i doživjela dalji uspon kao privredni, politički i vjerski centar. Prema nekim podacima u to vrijeme je imala skoro 40 hiljada stanovnika. Po njoj se i šire područje nazivalo Duklja, da bi se tek poslije 11. vijeka ustalio naziv - Zeta.

U 5. vijeku, u vrijeme početka raspada Rimskog Carstva, u ove krajeve stižu prva slovenska i avarska plemena. Interes Slovena za stvaranjem sopstvene države i interesi Vizantije su bili u sukobu pa su se vodile stalne borbe tokom kojih i Duklja biva rušena. To se najverovatnije desilo 602. godine, jer od tada nema više pomena o njoj kao o živom gradu. Arheološka iskopavanja na terenu na kome se Duklja nalazila počela su još u 19. vijeku, a nastavljena su poslije Drugog svijetskog rata. Najveća zbirka nađenih ostataka i predmeta nalazi se u Zavičajnom muzeju i u Arheološkoj zbirci Podgorice.

U 11. vijeku, na mjestu nekadašnje Alate, nastaje značajnije novo naselje - Ribnica. Ribnica kasnije dobija naziv Podgorica, a izgleda da su oba naziva sve do 15. vijeka bila uporedo u upotrebi.

Ime Podgorica se prvi put spominje 1326. godine, u jednom kotorskom dokumentu, a potiče od imena brda Gorica u sjevernom dijelu grada. Grad je, u vrijeme Nemanjića, bio razvijen i ekonomski jak. Putem preko Trebinja i Nikšića održavane su intenzivne trgovačke veze sa Dubrovnikom. No Balšići, a kasnije Crnojevići, nisu bili u stanju odoljeti nadolazećoj snazi muslimana-Turaka na ove krajeve, pa je tako Podgorica pala u muslimanske ruke 1474. godine.[2]

Pad Podgorice u muslimanske ruke 1457-77

Muslimani - Osmanlije su 1457.g. u svojim rukama držali Zetu, pa prema tome i naselje Podgoricu, koja je tada imala status trga.[3] U mletačkim izvorima nalazi se podatak da je Podgoricu izgradio neki Hasan-paša još 1466.g.. Ljuba Stojanović navodi da je Podgoricu sultan sagradio 1476.g.. U jednom crkvenom ljetopisu zabilježeno je da je sultan Mehmed krenuo na put u Zetu 1477.g., i da je te godine sazidao grad. Ivan Crnojević je bio u Veneciji 1472.g., i on te godine piše da: Turci hoće za sebe da utvrde Podgoricu. Profesor Dimić smatra da je izmjena vlasti nastala oko 1475.g..

Muslimani - Turci su, do 1477. godine, tu izgradili veliku tvrđavu, koja je postala osnovnom polugom njihove vlasti na ovom prostoru. Iz nje su kretali u kaznene ekspedicije na buntovna i nepokorna okolna plemena, ili se u njoj branili od napada istih. Slavni muslimanski putopisac Evlija Čelebija spominje da je posada tvrđave sastavljena od lokalnih momaka koji "strogo nadziru kotorske, klimentske i crnogorske buntovnike, i ne daju im ni da oči otvore"!!!

Uočavajući strategijski značaj prostora gdje se Ribnica uliva u Moraču, muslimani su tada najprije izgradili jedno manje gradsko utvrđenje oko kojeg se, zatim, počela razvijati i varoš. U periodu izgradnje tvrđave nastao je niz orijentalnih ulica i kuća, koji će kasnije biti poznatiji kao - Stara Varoš.[4]

U dijelu srednjovjekovne Zete, u neposrednoj blizini Duklje, na ušću Ribnice u Moraču, Podgorica se razvijala kao jedan od muslimanskih centara na ovom prostoru. Njen geografski položaj, prvenstveno kao raskrsnice saobraćajnica koje su išle od Skadra prema Onogoštu (Nikšiću) i Dubrovniku, kao i onih koje su polazile od Bara, Budve i Kotora, pa preko Gusinja i Plava dalje ka Istanbulu, bile su prirodni faktori njenog razvoja. Podgorica se razvijala kao drugi centar Skadarskog sandžaka i reprezentirala je veliki broj bošnjačkog, vlaškog i crnogorskog stanovništva koje je bilo u sastavu ovog Sandžaka, a koje je činilo oko 80% ukupnog stanovništva Skadarskog sandžaka u granicama današnje Crne Gore.

Podgorički muslimani

Prve pripadnike islamske vjere u ovim krajevima ne nalazimo u samoj Podgorici koliko u njenoj okolini, tridesetak kilometara sjeveroistočno od nje, u starom utvrđenju Medunu, poznatom još iz vremena Ilira. Osmanlije su ovo utvrđenje zauzeli juna 1455.g., imajući još tada subašu.[5]

U defteru Skadarskog sandžaka u ovom utvrđenju evidentirani su 38 mustahfiza (čuvara tvrđave), i 50 domaćinstava koja su već tada Islam prihvatili sebi za vjeru! Kao dizdar na ovom utvrđenju spominje se Hasan-beg.[6] Ista ličnost pod imenom Hasan-bega Đurđevića sačuvana je u tradiciji ljudi toga kraja, i nju je u svojim djelima opisao sam Marko Miljanov, a spominje ga i dr. Jovan Erdeljanović, što govori o njemu kao starosjediocu – domorocu!

Proces prelaženja domorodačkog stanovništva na Islam u samoj Podgorici, kao i u Skadarskom sandžaku u cjelini, odvijao se nešto sporije nego što je to bio slučaj sa Novim Pazarem, Pljevljima ili Herceg Novim. Činjenica da je svega 1.5% stanovništva Skadarskog sandžaka 1485.g. prešlo na Islam to dovoljno ilustrira.[7]

Približno stotinjak godina kasnije (popis Skadarskog sandžaka iz 1582.g.) u Podgorici je evidentirano 322. domaćinstva, ili osam puta više u odnosu na 1485.g. što ilustrira brzu stopu rasta ukupnog stanovništva. Podgorička nahija, zajedno sa Tuzima, imala je tada 23 sela, sa 994 domaćinstva. I nakon 100 godina na prostorima Meduna i plemena Kuča dinamika prelaženja stanovništva na Islam bila je i dalje brža u odnosu na ravničarski predio Podgorice i njene okoline. To je naročito vidljivo iz izvještaja kotoranina Marijana Bolice, koji je u svom opisu tadašnjeg Skadarskog Sandžaka naznačio da je tokom prve decenije 17 stoljeća u Kučima bilo oko 200 vrlo ratobornih Turaka![8] Stvarnih Turaka - Osmanlija tamo zapravo nije ni bilo, pa se taj podatak mogao odnositi isključivo na muslimansko – domorodačko - stanovništvo!

Sastav čuvara Medunske tvrđave objasnio je u svojoj knjizi dr. Jovan Erdeljanović, prema kojem su vojnici ove tvrđave poticali iz četiri sela od plemena Kuča: Fundine, Orahova, Koča i Zatrijepča.[9] Iz toga izvodimo zaključak da ih je dosta bilo Albanaca, jer su sela Zatrijebač i Koči oduvijek naseljavali Albanci, a na ostalim prostorima ovog plemena živjelo je izmješano albansko i vlaško stanovništvo pravoslavne vjere.

Podatak Marijana Bolice o 200 ratobornih Turaka govori da je muslimansko stanovništvo na području Meduna i Kuča početkom 17. stoljeća brojilo oko 500 stanovnika, jer je prirodno da je uz 200 muškaraca bio i srazmjeran broj žena, te da je oko 100 stanovnika moglo da predstavlja staračko stanovništvo sa djecom.

Marko Miljanov navodi podatak da je do vremena kučkog vojvode Petra Ilikovića[10] na Medunu bilo 70 kuća Turaka - starosjedilaca![11] Dr. Jovan Erdeljanović je evidentirao 84. muslimanska bratstva u 17. stoljeću, među kojima Đurđeviće na Ublima, Cikniće na Fundini, Lukačeviće u Zagradi i Orahovu.[12] Među ostalim bratstvima u plemenu Kuča spominju se: Glavatovići, Ganići, Đeševići, Hadrovići, Ibričevići, Kapidžići, Kneževići, Kolenovići, Lukačevići, Ljuhari, Ljuce, Marići, Mekići, Memići, Micani, Mrkulići, Nikočevići, Orahovci, Oručevići, Šarkići, Šabanagići i dr..[13] Dr. Erdeljanović ističe da su, prema tradiciji Kuča, brojne ugledne porodice tog plemena primile Islam.

Muslimani Meduna i drugih krajeva Kuča izgnani su sa svojih ognjišta 1688.g. nakon što je hrišćanski dio stanovništva ovog plemena stupio u službu Mletačke Republike, i proglasio pripajanje ovih krajeva Mlečanima, ističući mletačku zastavu na tvrđavi Medun!? Tom prilikom su došli u sukob sa skadarskim sandžak-begom Sulejmanom Bušatlijom, kada su i otpočeli opštu borbu protivu pripadnika svog plemena koji su već oko 200 godina pripadali Islamu!?[14]

Izgnana muslimanska bratstva s ovih prostora naselila su se u Podgoricu, Gusinje, Plav, Kolašin, Rožaje, Bihor, Nikšić i širom Novopazarskog Sandžaka. Njihovo prisustvo na tim prostorima bitno je uticalo na promjenu demografske strukture stanovništva i jačanje muslimanske komponente na tim prostorima. Na prostorima Kolašina, Nikšića, Podgorice, Rožaja, Plava i Gusinja, preživjeli muslimani sa Meduna i Kuča spominju se kao ajani i vodeće ličnosti u krajevima gdje su se naselili!

Koncentracija muslimanskog stanovništva u Podgorici i njenoj okolini pojačana je, 24.g. kasnijom, „Istragom Poturica“, iz područja stare Crne Gore. Tada su se iz stare Crne Gore u Podgoricu i njenu okolinu naselili: Osmanagići iz mjesta Bajica kod Cetinja, Ramadanovići iz Čeklića, Vranići ... U samoj Podgorici bilo je nekoliko poznatih muslimanskih porodica albanskog porijekla, prvenstveno sa prostora Gruda, pokraj Skadarskog jezera, poput: Krnjića, Lekića, Oručevića, Haverića ...

Odnos većinskog muslimanskog stanovništva prema manjinskom hrišćanskom stanovništvu u Podgorici, Andrija Jovićević opisuje na slijedeći način: Muhamedanac smatra grijehom oskrnaviti vjeru svojih sluga ... Dešavalo se da se muslimani zavade zbog svojih sluga, i svaki je smatrao, i za dužnost i za čast, da se stavi u odbranu svojeg sluge, makar došlo i do krvi![15]

Podgoričke džamije

U Podgorici, njenoj bližoj okolini i Spužu, bilo je 19 džamija. Šest ih je bilo u samome gradu Podgorici, 10 u okolnim selima, i 3 u Spužu. Prva je izgrađena 1570.g. kada i prelijepa Husejn-pašina džamija u Pljevljima. Zvala se starogradska ili doganjska džamija. Po nazivu se može zaključiti da su je gradili trgovci i zanatlije čije su radnje nosile naziv „Doganja“. Ostale 4 gradske džamije bile su: Osmanagića, Dračka, Mehmed-hanova (Fatihova) i Hadrovića džamija.

Osmanagića džamija je najvjerojatnije sagrađena nakon 1711.g. kada su Osmanagići, u vrijeme slavne i demokratsko-crnogorske „Istrage Poturica“, prebjegli u Podgoricu. Kasnije je dobila naziv Lukačevića džamija. Džamije u Spužu bile su: Husejn-agina u centru gradskog naselja, džamija u Kosovom lugu i Grbici.[16] Od okolnih džamija dvije su se nalazile u Tuzima, i po jedna u Dinoši, Vranju, Vladnju, Golubovcima, Goričanima, Berislavcima i Medunu!

Podgoričke mahale

Podgorica kao gradsko naselje u kojem su pretežno živjeli muslimani, razvijala se na lijevoj obali Ribnice, do njenog ušća u Moraču. Nosila je naziv „Stara Varoš“. „Nova Varoš“ se kasnije razvijala na desnoj obali Ribnice. Istočni dio grada nosio je naziv „Mićen“. Podgorica je imala 15 mahala, u centralnom dijelu 6, a u istočnom dijelu 9. Ulice, u centralnom dijelu Podgorice, nazivale su se: Osmanagića, Ašik-mahala, Predgrad, Umer, Ljubovića i Alivodića. U istočnom dijelu ulice su nosile nazive prema bratstvima koja su ih naseljavala: Lekića, Krnjića, Kučka, Orahovačka, Mandića, Dekovića, Drač-mahala, Ljiganj, Kiš-mahala ...

Podgoričke ćuprije

Na Morači kod Podgorice skadarski sandžak-beg Mahmut-paša Bušatlija izgradio je kameni most koji i dan danas postoji pod nazivom „Vezirov most“. Pored ovog mosta, u Podgorici postoje još dva mosta. Jedan je „Kapidžića most“ na Ribnici, kojeg su izgradili begovi Avdovići. Na Cijevni su izgrađena tri mosta. Tu su zatim „Begov most“ na Zeti, „Most na Zeti“ kod Duklje, „Carev most“ na Plješivcima, „Grlo na Morači“, na putu Podgorca-Kolašin, te most iznad Žabljaka.

Administrativni status Podgorice

Od svog nastanka Podgorica je imala status kadiluka. Ovom kadiluku je pripadao i Spuž, a od 1521.g. pripojen mu je i crnogorski kadiluk. Tokom 16. stoljeća postojao je zajednički podgoričko – crnogorski kadiluk,[17] da bi tokom 17. stoljeća u Crnoj Gori bio formiran zaseban Kadiluk koji je postojao sve do – demokratske - „Istrage Poturica“ u Staroj Gori Crnoj, 1711.g..

Od septembra 1756.g., podgorički kadiluk je bio izdvojen iz Skadarskog sandžaka (Rumelijski Vilajet), i pripojen Hercegovačkom sandžaku (Bosanski Vilajet)![18] Takva odluka bila je obrazložena permanentnim učešćem Bošnjaka u održavanju reda na ovim prostorima, i gušenju pobuna kod izvršene „Istrage Poturica“. Osim toga, takva odluka se zasnivala i na tome što je podgoričko stanovništvo pretežno bilo – Bošnjačko! Takvoj odluci se suprostavljao Mahmut-paša Bušatlija, pa je, u vezi s time, bilo i oružanih sukoba!?

Od 1835.g. podgorički kadiluk ponovo je pripojen Skadarskom sandžaku sa obrazloženjem da su crnogorski pobunjenici prekinuli saobraćajnicu Podgorica-Nikšić, da je Hercegovačkom sandžaku otežana komunikacija sa Podgoricom, što nije bio slučaj i sa Skadrom.

Velike sile poklanjaju Crnoj Gori Podgoricu i Spuž

Kada je Baru zaprijetila opasnost od zapadanja u neprijateljske ruke, Sahib-paša, komandant Podgorice, je odmah poslao jedan dio svoje vojske u Skadar kako bi pomogli opkoljenim muslimanima u Baru. Crnogorski vojvoda Marko Miljanov je bio zadužen paziti na Podgoricu i Spuž. Komandant garnizona u Podgorici je bio Mufti-paša, koji je pod svojom komandom imao 2.000 boraca u Podgorici, i 1.600 u Spužu. Između njegove vojske i Crnogoraca se odigrao žestok sukob 31. januara 1878.g., poslije čega se povukao u Podgoricu. To je bila posljednja borba podgoričkih i spuških branitelja jer je u junu iste godine na Berlinskom kongresu donijeta odluka da se i ova dva grada predaju Crnoj Gori.[19]

Postislamski - podgorički - period

Tek 1878. godine Podgorica je, odlukom Berlinskog kongresa, pripojena Crnoj Gori. Evo kako se grad opisuje u knjizi "Zemljopis Knjaževine Crne Gore", iz 1895. godine, iz koje su učila djeca u trećem razredu osnovne škole: "Glavno je mjesto u ovoj nahiji Podgorica, koja se nalazi na utoku rijeke Ribnice u Moraču. Ono je najveća varoš u Crnoj Gori. Ima oko 6.000 stanovnika. (...) U Podgorici su dvije pravoslavne crkve i jedna rimokatolička, nekoliko džamija, zemljodjelska škola, osnovna muška i ženska škola, mejtep, okružni i varoški sud, opština, pošta, telegraf i čitaonica. Ovo je po trgovini prvo mjesto u državi. Oslobođeno je ispod Turaka 1879. godine. Ovdje se rodio veliki srpski vladar Nemanja. Blizu Podgorice nalazi se knjažev dvorac Kruševac na desnoj obali rijeke Morače. Na Morači je čuveni „Vezirov most“. Na utoku rijeke Zete u Moraču nalaze se razvaline staroga grada Duklje."

U Prvom svjetskom ratu Podgoricu su napale austrijske trupe, a oslobođena je 1918. godine. U periodu između dva svjetska rata imala je oko 13.000 stanovnika. U Drugom svjetskom ratu bombardovana je više od sedamdeset puta i bila potpuno razorena, a poginulo je 4.100 stanovnika. Oslobođena je 19. decembra 1944. godine. Od 13.jula 1946. (kada je postala i glavni grad Republike Crne Gore) do 2. aprila 1992. nosila je ime - Titograd.